Himiki maddalaryň daş töwerege edýän täsirleri şu aşakdakylar ýaly görnüşde esaslandyrylýar:

Ulag serişdelerinde iýmit kärhanalaryny gurnamaklygyň aýratynlyklary köpugurly bolup, olar esasan çäklendirilen giňişlik, hereketlilik we ýokary howpsuzlyk talaplary bilen kesgitlenilýär. Adaty jemgyýetçilik iýmiti nokatlaryndan tapawutlylykda, gämilerde, otlularda we uçarlarda aşhana bölümini taslamak inženerçilik we tehnologik taýdan düýpli çemeleşmäni talap edýär. Ilkinji nobatda, bu ýerde her bir kwadrat metr meýdan tygşytly ulanylmalydyr, sebäbi ulag serişdesiniň göwrümi hemişe çäklidir. Şol sebäpli aşhana enjamlary kompakt, köp funksiýaly we ergonomik bolmalydyr; meselem, birnäçe amaly ýerine ýetirýän parokonwektomatlar ýa-da uniwersal aşhana maşynlary giňden ulanylýar. Şeýle hem, ulagyň hereket wagtynda ýüze çykýan yrgyldylar, sarsgynlar ýagdaýlary sebäpli ähli enjamlar we mebeller pola ýa-da diwarlara berkidilýär, tekjelerde bolsa gap-gaçlaryň gaçmazlygy üçin ýörite saklaýjy gyralar gurnalýar. Otlularda iýmit kärhanalaryny gurnamak we olara innowasion tehnologiýalary ornaşdyrmak, häzirki zaman demir ýol ulgamynda ýolagçylara hyzmat etmegiň hilini täze derejä çykarmaga mümkinçilik berýär. Bu ugurda esasy aýratynlyk dar we uzyn wagon giňişliginde maksimal netijeliligi gazanmakdan ybaratdyr. Wagon-restoranlaryň gurluşynda ilki bilen "howpsuzlyk we durnuklylyk" prinsipi öňe sürülýär. Otlynyň hemişelik yrgyldysy we tormozlanma wagtyndaky sarsgynlary sebäpli, aşhana enjamlary — plitalar, sowadyjylar we iş stollary — diňe bir polatdan ýasalman, eýsem wagonynyň korpusyna berk berkidilýär. Aşhana gap-gaçlarynyň we taýýar önümleriň gozganmazlygy üçin magnitli tutawaçlar hem-de ýörite çykaryp bolýan saklaýjy bortikler ulanylýar. Şeýle-de, otlularda suw üpjünçiligi we elektrik energiýasy çäklidir, şol sebäpli energiýany tygşytlaýjy we suwy gaýtadan ulanmazdan arassalaýjy öňdebaryjy ulgamlar gurnalmalydyr.  Innowasion tehnologiýalaryň ornaşdyrylmagy bolsa iýmitiň hilini ýokarlandyrmak bilen bir hatarda hyzmatyň tizligini hem artdyrýar. Häzirki wagtda dünýä tejribesinde "Cook & Chill" (Bişir we sowat) tehnologiýasy giňden ulanylýar. Bu usulda iýmit ýerde, ýöriteleşdirilen uly aşhanalarda taýýarlanyp, şok görnüşinde sowadylýar we wagonlara ýüklenilýär. Wagonyň içinde bolsa innowasion "Sous-vide" ýa-da ýokary tizlikli induksiýa peçleri arkaly tagamyň witaminlerini we tagamyny ýitirmezden gysga wagtda gyzdyrylýar. Sanly tehnologiýalar hem bu pudaga işjeň girýär: ýolagçylar indi öz orunlarynda oturan ýerinden mobil goşundylar ýa-da QR-kodlar arkaly menýuny görüp, onlaýn sargyt edip bilýärler. Bu bolsa wagon-restorandaky dykyzlygy azaldýar we ofisiantlaryň işini awtomatlaşdyrýar. Şeýle-de, ekologik innowasiýalar çäginde iýmit galyndylaryny gaýtadan işleýän biokompaktorlar we plastik gaplaryň deregine ulanylýan biodegradirlenýän (tebigatda çalt ereýän) gap-gaçlar ornaşdyrylýar. Akylly sowadyjy ulgamlar bolsa önümleriň saklanyş möhledine sanly gözegçilik edip, isripçiligiň öňüni alýar. Bularyň hemmesi demir ýol transportynda iýmitlenmegi diňe bir fiziki zerurlyk däl, eýsem sanly we ekologik taýdan arassa ýokary hilli hyzmata öwürýär. Tehnologik prosesleriň guralyşy hem ulagyň görnüşine we saparyň dowamlylygyna görä üýtgeýär. Uly ýolagçy gämilerinde doly önümçilik sikli ýola goýulýan bolsa, uçarlarda we gysga aralyga gatnaýan otlularda esasan taýýar iýmitleri gyzytmak (catering) usuly ulanylýar. Bu bolsa azyk önümleriniň saklanyşyny we logistikasyny has-da kynlaşdyrýar. Uzak möhletli saparlarda önümleriň hilini saklamak üçin ýörite sowadyjy kameralar we ammar bölümleri ulanylýar, bu ýerde temperaturanyň we çyglylygyň hemişelik gözegçilikde saklanmagy zerurdyr. Azyk gorlary sapara çykmazdan öň ýolagçylaryň sanyna we dowamlylygyna görä anyk hasaplanmalydyr, sebäbi hereket wagtynda goşmaça üpjünçilik mümkinçiligi çäklidir. Sanitariýa we epidemiologik howpsuzlyk ulag iýmit kärhanalarynyň iň möhüm tarapydyr. Ýapyk we dar giňişlikde islendik ýokanç keseliň ýa-da zäherlenmäniň ýüze çykmagy ekipažyň we ýolagçylaryň saglygyna, hatda ulagyň dolandyrylyşyna hem uly wehim salyp biler. Şonuň üçin suw üpjünçiligi üçin ýöriteleşdirilen süzgüçler, iýmit galyndylaryny ýygnamak we zyňmak üçin bolsa pressleýji hem-de dezinfeksiýa ediji ulgamlar ulanylýar. Deňiz ulagynda MARPOL ýaly halkara konwensiýalaryň talaplaryna laýyklykda, galyndylaryň dolandyrylyşy berk düzgünleşdirilendir. Ýangyn howpsuzlygy hem aýratyn üns merkezinde bolup, dar aşhanalarda açyk otuň ulanylmagyndan gaça durulýar we esasan elektrik ýa-da induksiýa plitalaryna ileri tutulýar. Netijede, ulag serişdelerinde iýmit hyzmatyny gurnamak diňe bir tagam taýýarlamak däl-de, eýsem çäklendirilen şertlerde logistikanyň, inženerçilik çözgütleriniň we hyzmat ediş medeniýetiniň sazlaşykly işini üpjün etmekdir. Ýolagçylaryň psihologik ýagdaýyna we rahatlygyna göni täsir edýän menýu köpdürlüligi, iýmitiň ýokumlylygy we hyzmat edişiň çaltlygy ulag kärhanasynyň bäsdeşlik ukybyny we abraýyny kesgitleýän esasy faktorlardyr. Bu ulgamda her bir detal — önümiň saklanyşyndan başlap, galyndynyň zyňylmagyna çenli — halkara standartlara we howpsuzlyk kadalaryna laýyk gelmelidir.

Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe bilim ulgamyny toplumlaýyn ösdürmek boýunça uly işler durmuşa geçirilýär. Şonuň netijesinde ähli bilim edaralarynda, şol sanda umumybilim berýän orta mekdeplerde hem ýaş nesle berilýän bilimiň mazmuny we hili yzygiderli kämilleşýär. Hormatly Prezidentimiziň döredip berýän şertleriniň netijesinde, bilim edaralarynda dünýä ölçeglerine laýyk gelýän täze tehnologiýalardan peýdalanylmagy, ylmyň soňky gazananlarynyň hem-de okatmagyň innowasion usullarynyň bilim ulgamyna ornaşdyrylmagy bilimiň hiliniň ýokary derejesini üpjün edýär. Ýaşlara dünýä derejesinde bilim-terbiýe bermekde sanly bilim ulgamyna aýratyn orun degişlidir. «Türkmenistanda sanly bilim ulgamyny ösdürmegiň Konsepsiýasynyň” kabul edilmegi bolsa, bu ugurda alnyp barylýan işlerde has ýokary netijeleri gazanmaga mümkinçilik berýär. Hemmämize mälim bolşy ýaly, Garaşsyz, hemişelik Bitarap Türkmenistan döwletimiz syýasy, ykdysady hem-de medeni ugurlarda üstünlikler gazanyp, halkara derejede uly abraýdan peýdalanýar. Elbetde, jemgyýetimiziň umumadamzat gymmatlyklary esasynda ösmegi, ýaşlaryň kämil bilim almagy üçin döwrebap şertleriň döredilmegi täze mümkinçilikleri we çemeleşmeleri ýüze çykarýar. Bu bolsa ata Watanymyzyň syýasy, ykdysady we medeni ösüşlerine mynasyp goşant goşýan, dünýä ylmynyň gazananlaryndan habarly, bilimli nesliň kemala gelmeginde uly ähmiýete eýedir. Şeýlelikde, ýurdumyzyň bilim ulgamynyň ösüşi dünýäniň öňdebaryjy tejribesiniň esasynda sanly bilim ulgamyna doly geçilmegi, okatmagyň innowasion usullary bilen utgaşdyrylyp, maglumat-kommunikasiýa tehnologiýalarynyň bilimiň ähli basgançaklarynda giňden ornaşdyrylmagy bilen pugta baglanyşyklydyr. «Türkmenistanda sanly bilim ulgamyny ösdürmegiň Konsepsiýasy» ýurdumyzda sanly bilim ulgamyny ösdürmegiň esasy ugurlaryny kesgitleýär. Bilim edaralarynyň arasynda özara ýeke-täk bilim toruny döretmek, ýaşlara berilýän bilimiň mazmunyny baýlaşdyrmak, hilini ýokarlandyrmak, okuw işinde uzak aralykdan berilýän bilimiň täze tehnologiýalaryny ulanmak Konsepsiýanyň esasy wezipeleridir. Şonuň bilen birlikde-de, bu resminama tehnologik täzeçilligi döretmegi we ýaýratmagy, bilim edaralarynyň tehnologiýa taýdan ösmeginiň çaltlandyrylmagyny, şeýle hem bilimiň ähli derejeleri üçin zerur elektron maglumatlar gorunyň döredilmegini we olara tor arkaly elýeterliligi üpjün etmegi göz öňünde tutýar. Häzirki wagtda bilim edaralaryna maglumat-kommunikasiýa tehnologiýalary giňden ornaşdyrylýar. Bu tehnologiýalaryň ulanylmagynyň işjeňleşdirilmegi bilimiň hilini ýokarlandyrmaga we berilýän bilimleri yzygiderli berkitmäge ýardam edýär. Bilim edaralarynda elektron bilimi ýola goýmak we uzak aralykdan bilim tehnologiýalaryny peýdalanmak ösüşiň täze basgançagyna çykylmagyny üpjün edýär. Konsepsiýanyň durmuşa geçirilmegi bilim edaralaryny ýokary tizlikli, giň zolakly tor aragatnaşygy bilen üpjün edip, ýokary hilli bilim hyzmatlaryny almak üçin giň mümkinçilikleri döredýär. Häzirki wagtda bilim bermegiň döwrebap usullarynyň biri bolan uzak aralykdan bilim almak görnüşiniň raýatlaryň bilim we hünär derejesini ýokarlandyrmaga ýardam berýändigini aýratyn bellemek gerek. Bularyň hemmesi, öz gezeginde, sanly maglumat jemgyýetindäki durmuşa uýgunlaşan şahsyýetiň kemala gelmeginde uly ähmiýete eýedir. Sanly bilim ulgamy döwrüň talabydyr. «Bilim bermekde sanly tehnologiýalar giňden ulanylyp, uzak aralykdan okatmak we maglumatlary alyşmak işleri amala aşyrylar» diýip, Arkadagly Serdarymyz nygtaýar. Ylmyň we tehnikanyň gazananlaryndan, dünýäniň öňdebaryjy tejribelerinden netijeli peýdalanylmagy esasynda milli bilimiň ýokary derejesiniň üpjün edilmegi berkarar Watanymyzyň hemmetaraplaýyn ösmegine, ykdysady taýdan dünýäniň öňdebaryjy döwletleriniň hataryndaky ornuny pugtalandyrmagyna şert döredýär. Sanly bilim ulgamlarynda tehniki goldawy bermegiň ýene bir usuly, edara taýdan goldaw programmalaryny guramakdyr. Bu programmalarda hünärmenler we bilim işgärleri, ulanyjylara olaryň ýüzbe-ýüz ýüze gelen tehniki meselelerini çözmekde kömek edip bilerler. Hünärmenleriň öz işlerini ödenmek arkaly amala aşyrmagy, ulanyjylara olaryň soraglaryna has çalt we netijeli jogap bermek üçin mümkinçilik döredýär. Sanly bilim ulgamlarynyň ösüşi bilen baglylykda, käbir ulgamlaryň we altynlardaky döredilen täze mümkinçilikleriň günsaýyn özgerýändigi nygtalyp geçilmeli. Meselem, maşyn öwrenişi, sun’iy intellekt we big data analizleri ulanyjylaryň mümkinçiligini ýokarlandyrmak üçün netijeli usullardyr. Bu tehnologiýalar arkaly ulanyjylara öz mümkinçiliklerini has gowy peýdalanmaga we problemleri çalt we netijeli çözmäge kömek edilýär. Sanly bilim ulgamlaryna tehniki taýdan goldaw bermek, şol ulgamlarda özleşdirilen maglumatlary aňlatmak we ulanyjylaryň şahsy ösüşini üpjün etmek üçin möhümdir. Online öýjükler, goldaw programmalary we teklip edilýän täze tehnologiýalar arkaly, ulanyjylaryň bilim almakda we tejribe gazanmakda has netijeli ýagdaýda iş alyp barmaklary üçin giň mümkinçilikler döredilýär. Netijede, sanly bilim ulgamlarynda tehniki goldaw bermegiň möhüm aýratynlyklary jemgyýetiň ösüşine, şahsyýetiň üstünliklerine we döwrebap bilim ulgamynyň güýçlenmegine ýol açýar.Ýaşlaryň döredijilik işi bilen meşgullanmagy, giň dünýägaraýyşly bolmaklary üçin hormatly Prezidentimiz ähli mümkinçilikleri döredýär. Goý, Gahryman Arkadagymyzyň jany sag, ömri uzak bolsun, il-ýurt bähbitli alyp barýan beýik işleri rowaçlyklara beslensin!

Gämini dolandyrmakda emeli aňy ulanmak häzirki zaman deňizçilik ylmynda we tehnikasynda iň möhüm innowasion ugurlaryň biri bolup durýar. Bu tehnologiýa gämileriň nawigasiýa ulgamlaryny, ýarym awtonom we doly awtonom dolandyryşy, şeýle hem tehniki hyzmat ediş proseslerini düýpgöter täzeleýär. Emeli aň ulgamlarynyň esasy wezipesi — uly göwrümli maglumatlary (Big Data) real wagt rejiminde seljerip, gäminiň howpsuz we tygşytly hereketini üpjün etmekdir. Munuň üçin gämidäki radar, lidar, optiki kameralar we duýujy sensorlar arkaly alynýan maglumatlar emeli aň algoritmlary tarapyndan işlenilýär. Bu bolsa adamyň gözüniň görüp bilmeýän ýa-da ünsden düşürip biljek ownuk detallaryny, meselem, uzakdaky kiçi göwrümli obýektleri ýa-da buz böleklerini tiz anyklamaga mümkinçilik berýär. Şeýle-de, emeli aň gäminiň optimal ugruny (route optimization) kesgitlemekde örän netijelidir. Ol diňe bir gysga ýoly däl, eýsem deňiz akymlarynyň ugruny, tolkunlaryň beýikligini we ýeliň tizligini hasaba alyp, ýangyç sarpyny minimal derejä düşürýän iň amatly traýektoriýany hasaplaýar. Bu bolsa global derejede ekologiýa zyýanly zyňyndylaryň azalmagyna uly goşant goşýar. Gämi dolandyryşynda emeli aňyň ýene bir ähmiýetli tarapy "Predictive Maintenance" ýa-da öňünden çaklaýjy tehniki hyzmatdyr. Gäminiň esasy hereketlendirijisinden başlap, ýük otaglarynyň ýagdaýyna, ikilendirilen düýp (double bottom) bölümleriniň bitewüligine we nasos ulgamlaryna çenli ornaşdyrylan sensorlar yzygiderli maglumat iberýär. Emeli aň bu maglumatlaryň esasynda haýsydyr bir mehaniki bölegiň haçan sandan çykyp biljekdigini öňünden duýdurýar. Bu bolsa garaşylmadyk awariýalaryň öňüni almaga we gäminiň duralgada durma wagtyny gysgaltmaga ýardam edýär. Gämi dolandyryşynda Predictive Maintenance (öňünden çaklaýjy tehniki hyzmat) emeli aňyň iň netijeli ulanylýan ugurlarynyň biridir. Adaty tehniki hyzmat meýilnamalaýyn (mysal üçin, her 1000 sagatdan) ýa-da döwülenden soň amala aşyrylýan bolsa, emeli aňyň kömegi bilen bu amal enjamlaryň hakyky ýagdaýyna görä ýerine ýetirilýär.

Halkara parahatçylyk we ynanyşmak ýylynda Türkmenistanyň Garaşsyzlygynyň 34 ýyllyk baýramynyň öňüsyrasynda “Awaza” milli syýahatçylyk zolagynda Türkmenistanyň maýa goýum forumy (TIF 2025) 2025-nji ýylyň sentýabr aýynyň 18-inde we 19-ynda  geçirildi. Bu iri çäre ýurduň maýa goýum mümkinçiliklerini ara alyp maslahatlaşmak üçin 800-den gowrak daşary ýurtly we ýerli wekilleri jemledi. Bu mynasybetli Türkmenistanyň Prezidenti Serdar Berdimuhamedow foruma gatnaşyjylary gutlady. Awazada geçirilýän bu çäräniň Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe sebitleri senagatlaşdyrmaga we durmuş-ykdysady taýdan has-da ösdürmäge, pudaklara häzirki zaman tehnologiýalaryny ornaşdyrmaga, sanly ykdysadyýet konsepsiýasyny işjeň durmuşa geçirmäge, maýa goýumlary çekmäge ýardam etjekdigine berk ynanýaryn” diýip döwlet Baştutany öz gutlagynda belledi. Forum «Strategik netijeliligi üpjün edýän faktor hökmünde Türkmenistanyň maýa goýum taýdan özüne çekijiligi» atly plenar mejlis bilen başlady. Mejlisde moderator hökmünde BMG-niň Türkmenistandaky Hemişelik utgaşdyryjysy Dmitriý Şlapaçenko çykyş etdi.Esasy çykyşlar bilen dünýäniň görnükli bilermenleri çykyş etdiler. Olaryň hatarynda Bütindünýä bankynyň ýerine ýetiriji direktory Beatris Lus Maser Mallor we onlaýn görnüşde gatnaşan BMG-niň Baş sekretarynyň orunbasary Rabab Fatima çykyş etdiler. BMG-niň Baş sekretarynyň orunbasary Rabab Fatima Awazadaky Maýa goýum forumynyň gatnaşyjylarynyň öňünde wideoýüzlenme bilen  çykyş edip, deňze çykalgasy bolmadyk ösüp barýan ýurtlaryň  bähbitlerini öňe sürmekde Türkmenistanyň öňdebaryjy ornuna ýokary baha berdi we maýa goýumlaryny çekmäge gönükdirilen BMG-niň täze başlangyçlaryny hödürledi. Geçen ýylky TIF 2024 forumyna 44 ýurtdan 1,1 müňden gowrak wekil gatnaşdy. Onuň netijesinde 18 ylalaşyga we özara düşünişmek hakynda Ähtnamalara gol çekildi. Jemi bahasy 167 million dollara barabar şertnamalaryň baglaşyldy. Forum gatnaşyjylara soňky ykdysady özgertmeler we başlangyçlar bilen tanyşmak, Türkmenistanyň döwlet hem-de hususy kärhanalar bilen göni aragatnaşyklary ýola goýmak, anyk maýa goýum taslamalaryny ara alyp maslahatlaşmak we hyzmatdaşlygyň täze ugruny kesgitlemek üçin giň mümkinçilik döretdi. Forumyň maksatnamasynda strategiki panel çekişmeleri, maýa goýum taslamalaryň tanyşdyrylyşlary, B2B we B2G duşuşyklary, master-klaslar hem-de medeni çäreler göz öňünde tutulypdyr. “Awaza” milli syýahatçylyk zolagynda geçirilýän Türkmenistanyň maýa goýum forumynyň (TIF-2025) çäginde ykdysadyýetiň dürli ugurlarynda strategik ylalaşyklaryň berkidilmegine gönükdirilen birnäçe möhüm resminamalara gol çekildi. Bu ylalaşyklar Türkmenistanyň ykdysady bähbitleriniň giňdigini we halkara hyzmatdaşlygy çuňlaşdyrmaga taýýardygyny görkezdi.

«Halkymyzyň saglygy Berkarar Watanymyzyň rowaçlyklarynyň we üstünlikleriniň gözbaşydyr» diýip nygtaýan Gahryman Arkadagymyz ynsan saglygyny gorap saklamak hakynda yzygiderli tagallalary edýär. Ynsan saglygyny gorap saklamak, jemgyýetimize sagdyn ýaşaýyş-durmuş ýörelgelerini ornaşdyrmak durmuş-ykdysady syýasatyň esasy maksatlarynyň biri bolup durýar. Sagdyn durmuş ýörelgesi öňümizde goýan maksatlarymyza we arzuwlarymyza ýetmäge, olary durmuşa ornaşdyrmaga kömek edýär. Sagdynlyk, berk bedenlilik, sagdyn durmuş ýörelgesi — bularyň ählisi adamyň uzak ýaşamagyna we ýaşan ömrüniň lezzetini duýmaga kömek edýär. Saglyk — bu bahasyna ýetip bolmajak her bir adamyň, maşgalanyň, şol sanda jemgyýetiň baýlygydyr. Sport — gujur-gaýratyň, gözelligiň, sagdynlygyň gözbaşy, durmuşa bolan höwesi, söýgini artdyrýan egsilmez güýç hökmünde ýokary baha berýän hormatly Prezidentimiziň Berkarar Watanymyzda milli sporty wagyz etmekde, sagdyn durmuş ýörelgelerini has-da berk ornaşdyrmakda üstünlikli amala aşyrýan giň gerimli tutumlary dünýä jemgyýetçiliginiň ýokary bahasyna mynasyp bolýar.

Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe bilim ulgamyny toplumlaýyn ösdürmek boýunça uly işler durmuşa geçirilýär. Şonuň netijesinde ähli bilim edaralarynda, şol sanda umumybilim berýän orta mekdeplerde hem ýaş nesle berilýän bilimiň mazmuny we hili yzygiderli kämilleşýär. Hormatly Prezidentimiziň döredip berýän şertleriniň netijesinde, bilim edaralarynda dünýä ölçeglerine laýyk gelýän täze tehnologiýalardan peýdalanylmagy, ylmyň soňky gazananlarynyň hem-de okatmagyň innowasion usullarynyň bilim ulgamyna ornaşdyrylmagy bilimiň hiliniň ýokary derejesini üpjün edýär.

Köýtendag Türkmenistanyň günorta-gündogarynda ýerleşen tebigaty diýseň özboluşly sebitdir. Köýtendagyň tebigatyna bu ýerde ýaýran köp sanly ösümlik we haýwan görnüşleriniň ýüzlerçesi hem-de dik jülgeleri, täsin dag gowaklary we ýerasty karstkölleri, gadymy dinozawrlaryň belent tekizlgi gaýtalanmajak özboluşly gözellik berýär. Tebigat bun sebitiň mysalynda tapylgysyz gymmatlyklary müňýllyklaryň dowamynda döredipdir we asyrlardan asyrlara ýetirip gelipdir.
     Köýtendag sebitiniň çäkleri sebitleýin döwülmeler bilen ugurdaş uzalyp, sebitiň morfostruktura taýdan aýratynlaşmagyny şertlendirip, ylmy edebiýatda Gowurdak-Köýtendag ady bilen bellidir. Meýdany uly bolmasa-da , relýefiň çürt-kesik tapawutlylygy, ýagny, iň beýik ýeri deňiz derejesinden 3137m-den (Türkmenbaşy dagy) 238m-e çenli (Amyderýanyň suwunyň derejesi) üýtgeýär hem-de tebigy şertleriniň we baýlyklarynyň köp dürlüligi bilen häsiýetlenýär. Bu sebit onuň mineral-çig mal, ýer, sagaldyş we dynç alyş baýlyklaryny özleşdirmegiň giň mümkinçiliklerine eýedir. Sebitiň geologik gurluşyny kemala getirmäge genezisi, düzümi we ýaşy boýunça  dürli geologik çökündiler gatnaşýarlar.
      Bu ýerde ýokary ýura, hek, paleogen, neogen, çetwertik we häzirki zaman çökündileri giň ýaýrandyr.Köýetnadg gerşiniň günbatar ýapgydy,şeýle hem Gowyrdak we tübegatan dag bölekleri ýokary ýura çökündilerinden düzülendir. Hek döwrüniň jynslary sebitiň merkezi böleginiň  pes daglyklaryny, paleogen we neogen çökündileri esasan, onuň  günbatar bölegindäki plato şekili pes daglyklaryny örtýär. Çertertik çökündileri sebitiň günbatar we günorta böleklerinde giň ýaýrap, giň dagöni düzlüklerini  düzýär.
     Köýtendagyň  ösümlik örtügi dag eteginde otluk fitosenozlar, ondan ýokarda zerawşan arçasynyň agdyklyk edýän güýçli zaýalanan agaç- gyrymsy agaç ösümlikleriiň guşaklygy bilen häsiýetlenýär. Daglaryň iň ýokardaky belent böleginde tikenli ýassyk seklli ýarym gyrymsylar agdyklyk edýärler. Sebitiňb wekilleri agdyklyk edýarler.
     Ozallar Köýtendagda esasan zerewşan arçasyndan düzülen arça tokaýlarynyň giň meýdanlary duş gelýärdi, häzir olaryň meýdany örän azalypdyr. Goraghananyň  çäklerinde olar bölejik tokaýlar görnüşinde saklanyp galypdyr. Bu ýerde 1986-njy ýylda meýdany 27139 gektar bolan Köýtendag döwlet goraghanasynyň döredilmegi Köýtendagyň tutuş tebigy toplumyny we oňa ýanyşyk ýerleri goramak, zaýalanan ekoulgamlary dikeltmegiň ylmy esaskarynty işläp düzmek we burma şahly umgany gorap saklamagyň zerurlygy bilen baglydyr.
    Bu görnüş örän seýrek bolup Tebigaty goramagayň halkara birleşiginiň (TGHG0 Gyzyl sanawyna hem girizilendir.Toprak-ösümlik örtüginiň häsiýetleriniň içki guşaklyk tapawutlary boýunça 12 sany beýiklik zolaklary bölünýärler: oazis, ösümlikleri, çöl-efemer, ýarymçöl-efemeroid, ýärymçöl-gurak sähra , iri otly-sähra, tokaý, tokaýçemen- sähra, subalp çemen we alpçemen 9bölekleýin häsiýetde duş gelýär.) Merkezi Aziýa fiziki-geografik taýdan etraplara bölünende bu sebitiň çäkleri Merkezi Aziýa daglyk ýurdunyň Günorta- Günbatar Pamir-Alaý oblastynyň ýGissar-Pamiröňi prowinsiýasyna fiziki-geografik etrap derejesinde girýär.
    Gowurdak-Köýtenag etrabynyň landşaft düzümindäki uly tapawutlar onuň çäklerinde has pes derejedäki taksonomik birlikleri – kiçi etraplary bölmäge mümkinçilik berýär.  Jemi 7 sany kiçi etraplara bölündi: Köýtendag-ortadaglyk, Gowurdak-týubegetan pes daglyk, Köýtenderýä- daglyk – jülgelik, Kansaý- ýakasy deltaly- takyrlyk, Amyderýa ýakasy dagöni- ýapgytly düzlük – çulbaly, Amyderýanyň  jülgeli – terrasaly kiçi etraplary bölünendir.

Islendik döwrebap kärhananyň işinde awtomatlaşdyryş barha möhüm bolup durýar. Bu logistika hem  doly degişlidir. Awtomatlaşdyryş, üpjünçilik zynjyryny dolandyrmak, ammar we eltip bermek bilen baglanyşykly çylşyrymly meseleleriň köpüsini tertipleşdirýär we aňsatlaşdyrýar, netijeliligi we müşderi hyzmatyny ýokarlandyrmak bilen önüm öndürýän kärhanalara çykdajylary azaltmaga mümkinçilik berýär.Bu makalada logistika proseslerini awtomatlaşdyrmagyň peýdalary, şeýle hem haýsy görnüşleriň awtomatlaşdyrylyp bilinjekdigi barada söhbet ederis. Mundan başga-da, onlaýn söwda nokatlarynyň ulag logistikasynyň nädip netijeliligini artyrmalydygyny seljereris.

Adamyň tebigy sreda täsiriniň jemi tebigy prosesleriň täsiri bilen deňeşdirerliklidir. Onuň şeýledigini aýratyn hem zatlaryň tebigy aýlanyşygyny we adamyň hojalyk işleriniň täsirindäki zatlaryň aýlanyşygy bilen deňeşdirilende has aýdyň görmek bolýar.

Ýurdumyzyň durnukly ösmeginiň, Watanymyzyň barha kuwwatlanmagynyň hatyrasyna ýaşlaryň gurujy, dörediji, oýlap tapyjy, ösen aň-düşünjeli intellektual derejesini kemala getirmek häzirki döwrüň möhüm aýratynlygydyr diýip aýtdy. Bu aýratynlyk ykdysadyýetiň ähli ugurlary bilen bilelikde, onuň ösmeginde esasy hyzmaty ýerine ýetirýän bilim ulgamynyň bazar gatnaşyklary şertlerinde dünýä ülňülerine laýyk döwrebaplaşdyrylmagy bilen şertlendirilýär. Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallalary bilen ýurdumyzyň bilim ulgamyna sanly serişdeleriň ornaşdyrylmagy, döwrebap bilim portalynyň herekete girizilmegi bilim işgärleriniň mümkinçiliklerini üzül-kesil artdyrdy. Ýurdumyzda sanly ulgamy ösdürmegiň maksatlarynyň bilim edaralarynyň işiniň kämilleşdirilmegine gönükdirilmeginiň, olaryň ýokary hilli elektron maglumatlar bilen üpjün edilmeginiň, täze tehnologiýalardan peýdalanylmagynyň, bilim berlişiniň hiliniň talap edilýän derejesine ýetirilmeginiň esaslary 2017-nji ýylda hormatly Prezidentimiziň Karary bilen tassyklanan “Türkmenistanda sanly bilim ulgamyny ösdürmegiň Konsepsiýasy” arkaly dolandyrylýar. Bu Konsepsiýa ýurdumyzda (kesgitlenen ugur boýunça) maglumat – bilim gurşawyny döretmäge hem-de bilim bermegiň ähli basgançaklaryny ýokary hilli elektron maglumatlary bilen üpjün etmäge, berilýän bilimiň mazmunyny baýlaşdyrmaga we kämilleşdirmäge gönükdirilendir. Türkmenistanda sanly bilim ulgamyny ösdürmegiň Konsepsiýasynyň esasy maksady ýurdumyzyň innowasion ösüşine laýyklykda bilim bermegiň ähli basgançaklarynda okatmagyň maksatnamalaryny ýokary hilli elektron maglumatlar bilen üpjün etmek hem-de uzak aralykdan bilim bermek arkaly bilim ulgamyny kämilleşdirmekden ybaratdyr. Konsepsiýa – bu eziz Watanymyzy mundan beýläk-de hemmetaraplaýyn ösdürmäge, işewür we maýa goýum işjeňligine, döwlet dolandyrylyşynyň öňdebaryjy usullarynyň ornaşdyrylmagyna, täze iş orunlarynyň döredilmegine, halkymyzyň abadançylygyny yzygiderli ýokarlandyrmaga ýardam eder. Konsepsiýada göz öňünde tutulýan esasy wezipeler: - sanly bilim ulgamynyň kadalaşdyryjy hukuk binýadyny ösdürmek; - bilim edaralaryň tehnologiki ulgamyny ösdürmek hem-de bilim ulgamynyň ähli basgançaklarynda okaýanlar‚ mugallymçylyk işgärler üçin sanly bilm gorlarynyň üpjünçiligini ýokarlandyrmak; - ýokary hilli bilim gorlarynyň we hyzmatlarynyň elýeterliligini üpjün etmek hem-de bilim bermegiň dowamynda sanly bilim serişdelerini, şol sanda elektron okuw kitaplaryny we gollanmalary ulanmak; - uzak aralykdan bilim tehnologiýalaryny ulanmak; - maglumat we telekommunikasiýa tehnologiýalary ösdürmegiň esasynda bilimiň hilini ýokarlandyrmak; - elektron bilim ulgamynda işgärleri taýýarlamak. Häzirki zaman maglumat-aragatnaşyk tehnologiýalarynyň ulanylmagy arkaly okaýanlarda bilimleri almaga, üznüksiz özbaşdak bilim almaga höweslenmäni ösdürmek. Häzirki zaman jemgyýet soňky onýyllykda maglumat jemgyýetine öwrülip, ýokary depginde hereketli häsiýete eýe bolýar. Bu bolsa maglumatlara we hyzmatlara elýeterliligiň ulanyjylar üçin, olaryň nirede we haçan bolýandygyna garamazdan, hemişelik esasda üpjün edilýändigini aňladýar. Şeýle hereketliligi üpjün etmek üçin kompýuter enjamlarynyň täze görnüşleri (smartfonlar, planşetler we ş.m.), şeýle hem maglumat gorlary we hyzmatlary bilen işleşmegiň täze tehnologiýalary (“bulutlaýyn” tehnologiýalar) peýda boldy. Mekdep okuwçysy, talyp üçin bilim edaralarynda hem, öýde hem, olar ýoldaka hem elektron bilim gorlary we hyzmatlar elýeterli bolmalydyr. Bu ýagdaý bilim işine gatnaşýanlaryň beýlekilerine-de – ata-enelere, mugallymçylyk işgärlere, bilim ulgamynyň dürli derejeleriniň ýolbaşçylaryna-da degişlidir. Bilim gurşawynyň her bir gatnaşyjysynyň hereketliligi täze maglumat jemgyýetinde sanly bilimiň esasyny düzer. Ýurdumyzyň ähli künjeklerinde gurlup, ulanylmaga berilýän täze, döwrebap bilim ojaklarynyň häzirki zaman ösen innowasion tehnologiýalary bilen enjamlaşdyrylmagy hem sanly bilim ulgamynyň durmuşa geçirilýändigini görkezýär. Ýurdumyzyň okuw mekdeplerinde «Sanly bilim ulgamy» atly portal taslamasynyň ýola goýulmagy, bilim ojaklarynda teleköpri arkaly guralýan okuw sapaklary, internet bäsleşikleri berilýän bilimiň hilini ýokarlandyrmakda, okatmagyň usullaryny kämilleşdirmekde we öňdebaryjy tejribelerden peýdalanmakda ägirt uly ähmiýete eýedir.

1.Dökün himiýa senagaty.

Ýurdumyzda sanly ykdysadyýeti ösdürmek boýunça oňyn başlangyçlar maksatnamalaýyn esasda üstünlikli durmuşa geçirilýär. Şunda «Türkmenistanda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň 2021 — 2025-nji ýyllar üçin Döwlet maksatnamasy» möhüm ähmiýete eýe bolmak bilen, ykdysadyýetiň ähli pudaklaryny we durmuş gurşawyny sanlylaşdyrmagy öz içine alýar.

Her bir döwlet ilatyny azyk önümleri bilen üpjün etmegiň ýoluny, usullaryny, döwlet goldawynyň görnüşlerini diňe bir ýurtda ýa-da sebitde däl, eýsem, dünýäde kemala gelen ýagdaýlary nazara alyp, özi kesgitleýär. Golaýda şu ýylyň bäş aýynda ýurdumyzyň durmuş-ykdysady ösüşinde gazanylan netijelere, milli ykdysadyýetimiziň mundan beýläkki durnukly ösüşine ýardam berjek ugurlara bagyşlanyp geçirilen Türkmenistanyň Ministrler Kabinetiniň we Döwlet howpsuzlyk geňeşiniň bilelikdäki mejlisinde ilatyň azyk önümleri bilen üpjünçiligini has-da gowulandyrmak, azyk harytlarynyň ýeterlik möçberdäki gorlaryny döretmek, içerki bazarlarda azyk harytlarynyň bolçulygyny üpjün etmek babatynda garalan meseleler munuň şeýledigini tassyklaýar. Şu ýylyň ýanwar-maý aýlarynda geçen ýylyň degişli döwri bilen deňeşdirilende, jemi öndürilen önümiň ösüş depgininiň 11,5 göterime deň bolmagy ýurdumyzda ähli jähetden, hususan-da, azyk howpsuzlygyny pugtalandyrmak üçin berk ykdysady binýadyň bardygynyň ýene-de bir subutnamasydyr.

«Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy: Türkmenistany 2022-2052-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Milli maksatnamasynyň» we «Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzy 2022-2028-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmek boýunça maksatnamasynyň» wezipelerine laýyklykda, Türkmenistanyň bitaraplyk syýasaty ählumumy strategik möhüm gural hökmünde dünýä we sebit döwletleri, şeýle hem abraýly halkara guramalary bilen hyzmatdaşlygy mundan beýläk-de ösdürmäge gönükdirilendir. Döwletiň milli ykdysadyýetiniň diwersifikasiýa ýoly bilen alnyp barylmagy we ulgamda ýokary tehnologiýalaryň we sanlylaşdyrma prosessleriniň ýaýbaňlandyrylmagy global ykdysady giňişligine we umumydünýä hojalyk gatnaşyklaryna işjeň goşuluşmagyna güýçli itergi berýär.

Türkmenistanyň Bilim ministrliginde ýokary okuw mekdepleriniň we orta hünär okuw mekdepleriniň wekilleriniň gatnaşmagynda milli bilim ulgamynyň sanlaşdyrylmagy boýunça maslahat geçirildi.

Ýaş nesliň kämil bilimli, çuň gözýetimli, maksada okgunly, bilesigeliji bolup kemala gelmegini gazanmak, ýurdumyzyň häzirki zaman bilim ulgamynyň baş maksady bolup durýar. Hormatly Prezidentimiziň badalga beren bilim özgertmeleri ýaş nesilleriň ukyplaryny ýüze çykarmaga we ösdürmäge, milli terbiýämiziň baý mirasyna daýanyp edep-ekram öwretmäge giň mümkinçilikler berýär. Ýurdumyzyň zehinli okuwçylarynyň ukyp-başarnyklaryny, döredijilik mümkinçiliklerini ösdürmek üçin ähli oňyn şertler döredilýär.

Arkadagly Gahryman Serdarymyzyň parasatly ýolbaşçylygy bilen Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe ähli ugurlarda döwrebap, oňyn özgertmeler amala aşyrylýar. Ösen ýurtlarda umumy bilimiň netijeliligini ýokarlandyrmagyň ýollary gözlenilýär we öňdebaryjy tehnologiýalary işläp taýýarlamak, olary bilim ulgamyna ornaşdyrmak üçin köp işler amala aşyrylýar. Häzirkizaman okuwyň tehnologik üpjünçiligi ösen ylmyň derejesine gabat gelmelidir. Soňky ýyllarda ýurdumyzda gurulýan bilim ojaklary kompýuterler, internet aragatnaşygy bilen üpjün edildi. Paýtagtymyzda, welaýat, etrap merkezlerinde iň täze enjamlar bilen üpjün edilen mekdepler, çagalar baglary, ýokary we orta hünär okuw mekdepleri işleýär. Bilim ojaklarynyň interaktiw-multimediýa tehnologiýalary bilen üpjün edilmegi bilimiň hiliniň düýpgöter kämil derejä göterilmegine getirdi. Multimedia tehnologiýalary dürli görnüşdäki maglumatlary görkezmäge mümkinçilik berýär, sapagyň netijeli bolmagyny üpjün edýär. Sapaklarda talyplaryň, okuwçylaryň mowzuklary düýpli özleşdirmeklerinde, olaryň gözýetiminiň giňelmeginde, beýan ediş ukybynyň ösmeginde, döredijilikli, özbaşdak işlemegi öwrenmeklerinde, bilim bermegiň hilini ýokarlandyrmakda multimedia tehnologiýalarynyň hyzmaty uludyr. Geçirilýän sapaklar multimedia tehnologiýalary bilen guralanda, ýaşlaryň geçilýän mowzuga çuňňur düşünýändigini, ýadynyň, ünsüniň işjeňleşýändigini we döredijilik başarnyklarynyň ösýänligini görmek bolýar. Şeýle-de bilim işgärleriniň döredijilik mümkinçiligini ýokarlandyrýar, wagtyny tygşytlamaga ýardam berýär.

Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwründe türkmen halkynyň Milli Lideri, Türkmenistanyň Halk Maslahatynyň Başlygy Gurbanguly Berdimuhamedowyň halkara başlangyçlaryny mynasyp dowam etdirýän hormatly Prezidentimiz, Arkadagly Serdarymyz ulag ulgamyda köptaraplaýyn hyzmatdaşlygyň ösdürilmegine, üstaşyr ulag geçelgeleriniň durnukly ulgamynyň pugtalandyrylmagyna, dünýäde syýasy ykdysady durnuklygy saklamaga, halkara gatnaşyklary ynanyşmaga, şol sanda ulag diplomatiýasynyň mümkinçiliklerini durmuşa geçirmek ugrunda dost-doganlyk gatnaşyklary ösdürmäge aýratyn üns berýär.

Hormatly Prezidentimiziň taýsyz tagallasy bilen Berkarar döwletiň täze eýýamynyň Galkynyşy döwri il-ýurduň, halkyň geljegi üçin alada eden şahsyýetleriň sarpalanýan ajaýyp zamanasydyr. Türkmen halkynyň beýik akyldary Magtymguly Pyragynyň şöhrat-şanynyň tutuş Ýer ýüzünde täze öwüşgin, täze ruh bilen belentden ýaýbaňlandyrylmagy bagtyýar halkymyzyň köňüllerine joşgun berýär. Çünki beýik şahyrymyz Magtymguly Pyragy döwürleriň hem ýaş nesilleriň şahyry hökmünde biziň kalbymyzda hem aňymyzda hemişelik ýaşaýar. Gahryman Arkadagymyzyň belleýşi ýaly, “Magtymgulynyň şygryýet älemi — türkmen edebiýatynyň buldurap akýan, çuňňur mana we çeper söze teşne kalplary gandyrýan çeşmesi. Bu çeşme gözbaşyny Oguz handan, Gorkut atadan, Görogly begden alyp gaýdyp, ata-babalarymyzyň ýol-ýörelge edinen ynsanperwerliginden, ahlak we edep ýörelgelerinden, yşkdan we gözellikden ylham alýar.”diýip belleýär.Magtymguly Pyragynyň goşgy setirleri tutuş ynsanyýet üçin görelde mekdebidir.