dohom@sanly.tm
Türkmenbaşy şäheriniň D.Azady köçesiniň 75-nji jaýy
Sanly ykdysadyýetiň ösüşi.

«Sanly ykdysadyýet» (digital economy) termini, ilkinji gezek 1995-nji ýylda  Massaçuset uniwersitetiniň amerikaly alymy, matematik-programmaçy Nikolas Negroponte tarapyndan işlenilip düzülýär. Ol maglumat kommunikasion tehnologiýa-larynyň intensiw ösüşiniň netijesinde täze ykdysadyýetiň köne bilen deňeşdirilende artykmaçlyklaryny öz kärdeşlerine düşündirmek üçin  ulanýar.

         Sanly ykdysadyýet – bu sanly maglumat-aragatnaşyk tehnologiýalarynyň peýdalanylmagyna esaslanýan ykdysady gatnaşyklarynyň ulgamydyr.
          Ol wagtyň we harajatlaryň tygşytlanmagy bilen bir hatarda girdejileriň täze çeşmelerini ýüze çykarmaga, şeýle hem sanly gurşawda harytlaryň we hyzmatlaryň global bazarlara çalt çykmak we dünýäniň islendik ýerindäki sarp edijilere elýeterli bolmak mümkinçiligini ýokarlandyrmaga ýardam berýär .

         Türkmenistanyň Hormatly Prezidentiniň karary bilen 2018-nji ýylyň 30-njy noýabrynda «Türkmenistanda 2019–2025-nji ýyllarda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň Konsepsiýasy»
tassyklanyldy.

 Sanly ykdysadyýetiň esasy alamatlary (sanly ykdysadyýet sanly platformalara esaslanýar)

1. Şahslaryň isleglerine görä hyzmatlar

2. Sarp ediji öndürijiniň arasyndaky göni gatnaşyk

Sanly görnüşi, sanly görnüşe geçmek, täze biznes modeller,  sanly platformalar, sanly hyzmatlar, adaty ugurlaryň öwrülişigi we ş.m.

Beýleki makalalar

Ähli makalalar
Card image cap
Okt 23 2026
Türkmenistanyň logistika ulgamy

Türkmenistan Merkezi Aziýanyň, Hazar deňziniň we Eýranyň, Owganystanyň, Gazagystanyň, Özbegistanyň araçäklerinde ýerleşýär. Şeýle ýerleşiş ýurdy Gündogar bilen Günbatary, Demirgazyk bilen Günortany birleşdirýän tranzit ýoluň tebigy bölegine öwürýär. Soňky ýyllarda ýurtda awtomobil, demir ýol, deňiz we howa ulaglaryny bir ulgama birleşdirýän köpugurly (multimodal) logistika ulgamy bina edilýär. Ulgamyň esasy merkezi Türkmenbaşy halkara deňiz porty. Ol 2018-nji ýylyň maý aýyndan bäri işleýär we sebitdäki ulag-logistika hyzmatdaşlygyny ösdürmäge gönükdirilen. Täze port ýük geçirijilik kuwwatyny ýylda 25–26 million tonna çenli, ýagny üç esseden gowrak artdyrdy. Port Türkmenistanyň kenarýaka ýerlerindäki iň uly ýük we ýolagçy daşaýyş merkezi hasaplanylýar. 2026-njy ýylyň mart aýynda Europa Bileleşiginiň wekiliýeti portda bolup, Hazaryň üsti bilen geçýän Trans-Hazar ulag ýolunyň mümkinçiliklerini has netijeli ulanmak meselelerini ara alyp maslahatlaşdy. Port Hazar–Gara deňiz ugurly halkara tranzit ýolunyň möhüm bölegi. Türkmenbaşy, Baku (Alaty), Poti, Batumi we Konstansa portlary arkaly ýük akymyny artdyrmagyň mümkinçilikleri ara alnyp maslahatlaşylýar. Bulardan başga, Lapis-Lazuli ýoly hem Owganystan–Türkmenistan–Azerbaýjan–Gruziýa–Türkiýe ugruny düzýär. Demir ýol ulgamynda Gazagystan–Türkmenistan–Eýran demir ýoly aýratyn orun tutýar; ol 2014-nji ýylda açylyp, Merkezi Aziýany Parsy aýlagy bilen birleşdirdi. Awtomobil ulgamynda bolsa, Gazagystan, Eýran we Owganystan bilen baglanyşdyrýan awtoulag ýollary bar, Özbegistana we Gazagystana tarap täze ýokary tizlikli ýollar gurulýar. Howa ulaglary babatda Aşgabadyň halkara howa menzili we welaýatlardaky täze howa menzilleri döwrebap halkara ülňülere laýyk gelýär. Prezident Serdar Berdimuhamedow Merkezi Aziýa + Ýaponiýa dialog sammitinde çykyş edip, ýurdy Ýewraziýanyň möhüm logistika merkezine öwürmek strategiýasyny beýan etdi. Ol täze ýollaryň bar bolan ýollary çalyşmaly däl-de, olary doldurmalydygyny nygtady.

Card image cap
Okt 21 2026
Adamyň saglygyna ekosistemanyň durnuklylygynyň täsiri

Ekosistemanyň durnuklylygy — bu tebigatyň öz deňagramlylygyny, köpdürlüligini we arassalygyny saklamak ukyplylygydyr. Adam saglygy gös-göni daşky gurşawyň ýagdaýyna baglydyr. Ekosistema durnukly bolanda, ol adama ýaşaýyş üçin zerur bolan ähli binýatlaýyn seretleri üpjün edýär. Tebigat bilen adamyň arasyndaky özara baglanyşyk berk bolup, ekosistemanyň durnuklylygy adamyň fiziki we ruhy saglygynyň kepilidir. Arassa howa we suw: Tokaýlar we ösümlikler howany arassalaýar, kömürturşy gazyny sorup, kislorod bölüp çykarýar. Tebigy suw çeşmeleri we toprak bolsa suwy süzgeçden geçirip, ony içmek üçin ýaramly edýär. Azyk howpsuzlygy we topragyň öndürijiligi: Durnukly toprak ekosistemasy we bio-köpdürlilik (ösdürilip ýetişdirilýän ösümlikleri tozanlandyrýan mör-mejejekler) obahojalyk önümleriniň bol we hilli bolmagyny üpjün edýär. Keselleriň öňüni almak: Tebigy deňagramlylyk saklananda, infeksiýa göteriji mör-mejejekleriň ýa-da haýwanlaryň çäkden aşyry köpelmegi çäklendirilýär. Bio-köpdürliligiň peselmegi täze viruslaryň we keselleriň adama geçmek töwekgelçiligini artdyrýar. Psihologik we ruhy saglyk: Tebigy gurşaw, ýaşyl zolaklar we arassa tebigat adamyň stresi azaltmagyna, gan basyşyny kadalaşdyrmagyna we nerw ulgamyny dynç aldyrmagyna uly kömek edýär. Dermanlyk derman serişdeleri: Häzirki zaman lukmançylygynda ulanylýan dermanlaryň 50%-den gowragy tebigy ösümliklerden we bio-serişdelerden alynmak bilen şertlendirilendir. Bio-köpdürlilik näçe baý bolsa, täze dermanlary tapmak mümkinçiligi hem şonça ýokarydyr. Zoonoz infeksiýalaryň öňüni almak: Tebigy yaşam alanlaryň goralmagy haýwanlaryň we adamlaryň arasyndaky tebigy serhetleri saklaýar. Bu bolsa viruslaryň adamlara geçmeginiň (zoonoz keselleriň) öňüni alýar.Klimatyň kadalaşdyrylyşy: Tokaýlar we ummanlar planeta derejesinde temperaturany kadalaşdyrýar. Durnukly klimat adamlary aşa yssydan, guraklykdan we tebigy heläkçiliklerden goraýar. Adam saglygyny goraýyş diňe bir lukmançylyga daýanman, eýsem tebigy ekosistemany goraamak we onuň durnuklylygyny saklamak bilen berk baglanyşyklydyr. Durnukly tebigat — durnukly, sagdyn we bagtyýar jemgyýetiň düýp binýatydyr. Ekosistemany arassa saklamak geljekki nesilleriň saglygyny üpjün etmekde iň uly ädimdir.

Card image cap
Okt 19 2026
Sanly Bilim — Ösüşiň Ygtybarly Binýady

Berkarar döwletiň täze eýýamynyň galkynyşy döwründe Hormatly Prezidentimiziň baştutanlygynda ýurdumyzyň bilim ulgamy düýpli döwrebaplaşdyrylýar hem-de halkara standartlaryna laýyk getirilýär. «Türkmenistanda sanly bilim ulgamyny ösdürmegiň Konsepsiýasyna» laýyklykda, okuw-terbiýeçilik işine innowasion tehnologiýalaryň, emeli aňyň we öňdebaryjy sanly gurallaryň ornaşdyrylmagy döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugruna öwrüldi. Okuw otaglarynyň döwrebap multimedia enjamlary, interaktiw tagtalar we ýokary tizlikli internet ulgamy bilen üpjün edilmegi okatmagyň mazmunyny düýpli baýlaşdyrýar. Bu özgertmeler ýaş nesillere dünýä standartlaryna laýyk gelýän döwrebap ylym-bilim bermäge, olaryň ukyplaryny barlamaga we zehinlerini irki döwürlerden ýüze çykarmaga giň ýol açýar. Häzirki wagtda emeli aň tehnologiýalary her bir okuwçynyň maglumaty özleşdiriş tizligine we gyzyklanma ugruna görä şahsy okuw meýilnamalaryny düzmäge mümkinçilik berýär. Şahsyýete ýöneldilen bu döwrebap çemeleşme okatmagyň hilesini we elýeterliligini ýokarlandurmak bilen bir hatarda, mugallymlaryň gündelik hasabatlylyk işlerini awtomatlaşdyrmaga hem-de olaryň ünsüni bütinleý döredijilikli pedagogik gözleglere gönükdirmäge ýardam edýär. Şeýle hem, hünärment we orta hünär mekteplerinde 3D modelirleme hem-de CAD (Kompüter goldawly dizaýn) programmalarynyň amalyýete girizilmegi talyplaryň giňişlik oýlanmasyny we inženerçilik ukyplaryny ösdürýär. Ýaşlar real önümçilik enjamlary bilen işlemezden ozal, sanly gurşawda çyzgylar we taslamalar döretmegi öwrenýärler, bu bolsa geljekki hünärlerinde zähmet howpsuzlygyny üpjün etmekde uly ähmiýete eýedir. Munuň bilen bir hatarda, bilim ojaklarynda web tehnologiýalarynyň we kodlaşdyrmagyň esaslarynyň öwredilmegi okuwçylarda algoritmik we logiki oýlanmany kemala getirýär. Ýaş nesil diňe bir taýýar maglumaty sarp ediji bolman, eýsem özbaşdak sanly önümleri, internet sahypalaryny we programmalaýyn taslamalary döretmegi başarýan, geljekki sanly ykdysadyýetiň işjeň hereketlendiriji güýçlerine öwrülýärler. Multimedia serişdeleri, interaktiw çemeleşmeler we oýunlaşdyrylan okuw usullary bolsa okuwçylaryň derslere bolan ylmy höwesini has-da artdyrýar hem-de dersleri gyzykly özleşdirmäge şert döredýär. Görnüşi ýaly, innowasiýalar we milli terbiýe bilen utgaşdyrylan döwrebap bilim ulgamy ýaşlaryň bilesigelijiligini artdyryp, olaryň Watanymyzyň ykdysady, ylmy we senagat ösüşlerine saldamly goşant goşjak kämil hünärmenler bolup ýetişmeklerine şert döredýär. Döwletimiziň alyp barýan ylym-bilim syýasaty tehnologiýany ylym öwrenmegiň iň täsirli guralyna öwürmek arkaly, ýurdumyzyň kuwwatyny we ýagty geljegini ynamly üpjün edýär. Metbugat stilini, resmi adalgalary we grammatikany doly saklap, makalanyň rus we iňlis dillerindäki iň dogry hem-de kämil terjimesini taýýarladym. Gazyet ýa-da žurnalda çap etmek üçin doly taýýar görnüşdedir.