dohom@sanly.tm
Türkmenbaşy şäheriniň D.Azady köçesiniň 75-nji jaýy
Ulag we ammar logistikasynda innowasion tehnologiýany ulanmak

Logistikany awtomatlaşdyrmak, logistika amallarynyň netijeliligini ýokarlandyrmak üçin kompýuter programma üpjünçiligini ýa-da awtomatlaşdyrylan mehanizmleri ulanmakdyr. Adatça, awtomatlaşdyrmak ammar işlerini  hem-de  üpjünçilik zynjyryny dolandyrmak ulgamlary we kärhananyň meýilleşdiriş ulgamlary dolandyrmak amallaryna degişli bolup durýar. Ulag logistikasynyň awtomatlaşdyrylmagynyň, ony durmuşa geçirýän programmalaryň, ýüküň ýitgisini hasaplamaga, deňagramlylygy gözegçilikde saklamaga, ulag bilen ýangyjyň sarp edilişini hasaplamaga, netijeleri kesgitlenen kadalar bilen deňeşdirmäge mümkinçilik berýändigi göz öňünde tutulmalydyr. Ulag kompaniýalaryny awtomatlaşdyrýan programma üpjünçiligi önümleri, kärhananyň dolanşygynyň beýleki ugurlardan yza galýan nokatlaryny anyklap,  kesgitläp kärhanada alnyp barylýan işleriň netijeliligini seljermeklige mümkinçilik berýär.   häzirki döwürde logistika amallaryny awtomatlaşdyrmaklygyň täze innowasion ugurlary gözlenilýar we sýlanylýar.

Ulag we ammmar logistikasynda häziki zaman tehnologiýalaryň biri hem elektron maglumat alyş-çalşygy (Electronic Data Interchange (EDI)). Elektron maglumat alyş-çalşygy (Electronic Data Interchange (EDI)) - elektron resminamalary dolandyrmak, üpjün ediji bilen alyjynyň arasynda maglumat alyş-çalşygy, kompaniýalaryň häzirki zaman ammar işlerinde ulanylýan tehnologiýalaryň iň möhümi hasaplanylýar.  EDI tehnologiýasy, umumy maglumat formatyny ulanyp, iki kompýuter ulgamynyň arasynda zerur resminamalary alyşmaga mümkinçilik berýär.  Maglumat alyşmak tehnologiýasy köplenç resminamalaryň bäş görnüşini geçirmek we alyş-çalyş etmek üçin ulanylýar. Birinji görnüş, sargyt edijiden, üpjün edijä alnan sargyt (sargytlar), iberilmeli harytlaryň sanawyny, harytlary ibermek üçin zerur atlary, mukdary, önümleri we beýleki zerur maglumatlary öz içine alýar. Bu resminama esaslanyp, aşakdakylar döredilýär - zerur harytlaryň iberiljekdigini sargyt edijä habar berip, haryt ibermegiň hakyky mümkinçiligini tassyklaýan buýruga (orders) jogap. Indiki resminama, düwmä basylanda döredilen iberiş habarnamasy ýagny, ýüküň ýüklenendigini habar berýär (desadv). Eltip bermek habarnamasynda hasap-faktura belgisi bar. Ondan soň, harytlar iberilenden, sargyt edijä getirilenden we kabul edilenden soň indiki resminama döredilýär - hakykatda kabul edilen harytlaryň sanawyny görkezýän çek (kwitansiýa (recadv)). Bu resminama esaslanyp, geleşigi tamamlaýan iň soňky resminama döerdilýär  – uniwersal geçiriji resminama UTD.   Bu resminama elektron gol çekilenden soň kanuny güýje eýe bolan ähliumumy geçiriş resminamasy bolup durýar. Ondan soň, EDI zynjyryndaky gowşuryş amallary ýapyk hasaplanýar. EDI köplenç täsirli ammar dolandyryş ulgamyna (WMS - Ammar dolandyryş ulgamy) birleşdirilýär. Elektron maglumat alyş-çalşygynyň esasy peýdasy, iki ýa-da ondan-da köp  kompýuter ulgamynyň arasyndaky maglumatlaryň rahat we aýdyň akymydyr.  Ammar logistikasy pudagynda innowasiýalaryň ýene bir mysaly, fantastiki romanlaryň bir bölegi bolmakdan ýüz öwüren we hakykata öwrülen pilotsyz uçarlary ulanmakdyr. Kompaniýalar awtomatlaşdyrmagyň derejesini ýokarlandyrmaga çalyşýarlar, şonuň üçin dronlar dürli ýurtlaryň ammarlarynda peýda bolup başlady. Pilotsyz uçarlaryň esasy wezipelerinden biri ştrih-kodlary skanirlemek we şonuň üçin adam zähmetiniň sagadynyň köp tygşytlanmagy bolup durýar. Bu esasan  ammarlarda has köp gatly tektelažlar ulanylanda ýüze çykýar,   şol sebäpli adamyň ştrih-kodlaryna baryp bilmek mümkinçiligi çäklenýär. Netijede  göteriji mehanizmlerini ulanmaly we köp sanly işgärleri işe çekmeli bolýar. Barlaglaryň netijesinde el bilen skanerlemek we forkliftler bilen enjamlaşdyrylan 90 adamlyk ekipažy ulanmak ýerine ýetirilýän işe sarp edilýän wagt iki ýarym esse azaldygyny görkezdi.  UVL Robotics pilotsyz enjamlar, işgärleriň wagtyny has netijeli ulanmaga mümkinçilik berýän haryt paletlerine gözegçilik etmek we sanamak üçin üstünlikli ulanylýan dronlaryň biri hasaplanylýar . Pilotsyz uçarlar bu meseläni adamlara garanyňda birnäçe esse çalt ýerine ýetirýärler: 10–12 sagadyň dowamynda maşynlar 30-40 müň palet sanamagy başarýarlar. Pilotsyz, adatça ammar hatarynyň iki tarapyny bir wagtda barlaýan iki wideo kamera bilen enjamlaşdyrylandyr. Bu ýagdaýda skaner, her paletiň öňünde durman, iş bökdençligini ýüze çykarman amala aşyrylýar. Ähli maglumatlar barada hasabat döredýär. Dronyň bateriýasyny çalyşmaklyga operator bary-ýogy bir minudyny sarp edýär. Adam pilotsyz uçary dolandyrmaýar - pilotsyz uçuş ammar ýerinde howpsuzlygy kepillendirýän ýörite maşyn görmek datçikleri arkaly amala aşyrylýar: ulgamda pilotsyz uçarlaryň päsgelçilikleri görmegine we mundan beýläk uçuş barada karar kabul etmegine mümkinçilik berýän algoritmler bar, ýöne islendik ýagdaýda pilotsyz uçaryň 15 sm-den golaý harytlara  ýakynlaşmagyna ýol bermeýär, şonuň üçin ähli ammar enjamlary we harytlary doly howpsuz ýagdaýda bolýar.

Mugallym  Aýsyluw Atagurbanowa

Beýleki makalalar

Ähli makalalar
Card image cap
Okt 26 2026
Türkmenistanyň köpugurly ykdysadyýeti we onuň ýurdumyzyň ilatynyň durmuş goragynyň ösüşinde tutýan orny.

Garaşsyz ösüşiň 35 ýylynyň dowamynda Türkmenistan ykdysadyýeti ýokary depginler bilen ösýän, dünýäniň ykdysady giňişligine üstünlikli goşulyşýan ýurtlaryň hatarynda eýeleýän ornuny pugta berkitdi. Ykdysadyýetiň çig mala gönükdirilmegini ýeňip geçmek, bazar özgertmelerini ösdürmek, tebigy baýlyklardan netijeli peýdalanmak, adamyň durmuşy, saglygy, howpsuzlygy üçin amatly şertleri döretmek babatda alnyp barylýan şol özgertmeleriň esasy maksady «Döwlet adam üçindir!» diýen baş ýörelgede öz mynasyp beýanyny tapdy. Geçen taryhy döwrüň dowamynda senagat we innowasiýa ösüş nusgasyna gönükdirilen strategik ugruň yzygiderli durmuşa geçirilmegi, sözüň doly manysynda, döwletimiziň ykdysady garaşsyzlygyny üpjün etdi. Infrastruktura özgertmelerini goldamak bilen, Durnukly ösüş maksatlaryna ýetmäge ugur alynmagy, «Türkmenistanyň durmuş-ykdysady ösüşiniň 2011 — 2030-njy ýyllar üçin Milli maksatnamasynda», «Türkmenistanyň Prezidentiniň ýurdumyzy 2019 — 2025-nji ýyllarda durmuş-ykdysady taýdan ösdürmegiň Maksatnamasynda» kesgitlenen maksatlaryň we wezipeleriň durmuşa geçirilmegi, önümçiligiň netijeliligini ýokarlandyrmak, maýa goýumlary oýlanyşykly peýdalanmak, şol sanda ykdysadyýetiň döwlete degişli däl pudaklaryna goldaw bermek üçin möhüm itergi boldy. Geçilen ýola ser salyp aýdanymyzda, garaşsyz ösüş ýyllarynda Türkmenistanyň agrar döwletden senagat taýdan ösen ýurtlaryň birine öwrülendigi aýratyn bellenilmeli ýagdaýdyr. Has takygy, başlangyç tapgyrda ýurdumyzyň jemi içerki önüminde oba hojalygynyň paýy 40 göterimden gowrak, senagatyň paýy 17 göterim, olaryň hem 80 göterimden gowragy gazyp alýan pudaklara degişli bolan bolsa, häzirki wagtda jemi içerki önümde senagatyň paýy 27 göterimden gowrak, oba hojalygynyň paýy bolsa 11-12 göterime ýetýär. Şunuň bilen birlikde, oba hojalyk önümçiliginiň gurluşy düýpli özgerdi. Pudakda pagta ösdürip ýetişdirmegiň ähmiýetini saklamak bilen, oba hojalygynda galla senagaty täzeden dikeldilip, maldarçylygy ösdürmek üçin binýat döredildi. Munuň özi ýurdumyzyň azyk howpsuzlygyny üpjün etdi.

Card image cap
Okt 23 2026
Türkmenistanyň logistika ulgamy

Türkmenistan Merkezi Aziýanyň, Hazar deňziniň we Eýranyň, Owganystanyň, Gazagystanyň, Özbegistanyň araçäklerinde ýerleşýär. Şeýle ýerleşiş ýurdy Gündogar bilen Günbatary, Demirgazyk bilen Günortany birleşdirýän tranzit ýoluň tebigy bölegine öwürýär. Soňky ýyllarda ýurtda awtomobil, demir ýol, deňiz we howa ulaglaryny bir ulgama birleşdirýän köpugurly (multimodal) logistika ulgamy bina edilýär. Ulgamyň esasy merkezi Türkmenbaşy halkara deňiz porty. Ol 2018-nji ýylyň maý aýyndan bäri işleýär we sebitdäki ulag-logistika hyzmatdaşlygyny ösdürmäge gönükdirilen. Täze port ýük geçirijilik kuwwatyny ýylda 25–26 million tonna çenli, ýagny üç esseden gowrak artdyrdy. Port Türkmenistanyň kenarýaka ýerlerindäki iň uly ýük we ýolagçy daşaýyş merkezi hasaplanylýar. 2026-njy ýylyň mart aýynda Europa Bileleşiginiň wekiliýeti portda bolup, Hazaryň üsti bilen geçýän Trans-Hazar ulag ýolunyň mümkinçiliklerini has netijeli ulanmak meselelerini ara alyp maslahatlaşdy. Port Hazar–Gara deňiz ugurly halkara tranzit ýolunyň möhüm bölegi. Türkmenbaşy, Baku (Alaty), Poti, Batumi we Konstansa portlary arkaly ýük akymyny artdyrmagyň mümkinçilikleri ara alnyp maslahatlaşylýar. Bulardan başga, Lapis-Lazuli ýoly hem Owganystan–Türkmenistan–Azerbaýjan–Gruziýa–Türkiýe ugruny düzýär. Demir ýol ulgamynda Gazagystan–Türkmenistan–Eýran demir ýoly aýratyn orun tutýar; ol 2014-nji ýylda açylyp, Merkezi Aziýany Parsy aýlagy bilen birleşdirdi. Awtomobil ulgamynda bolsa, Gazagystan, Eýran we Owganystan bilen baglanyşdyrýan awtoulag ýollary bar, Özbegistana we Gazagystana tarap täze ýokary tizlikli ýollar gurulýar. Howa ulaglary babatda Aşgabadyň halkara howa menzili we welaýatlardaky täze howa menzilleri döwrebap halkara ülňülere laýyk gelýär. Prezident Serdar Berdimuhamedow Merkezi Aziýa + Ýaponiýa dialog sammitinde çykyş edip, ýurdy Ýewraziýanyň möhüm logistika merkezine öwürmek strategiýasyny beýan etdi. Ol täze ýollaryň bar bolan ýollary çalyşmaly däl-de, olary doldurmalydygyny nygtady.

Card image cap
Okt 21 2026
Adamyň saglygyna ekosistemanyň durnuklylygynyň täsiri

Ekosistemanyň durnuklylygy — bu tebigatyň öz deňagramlylygyny, köpdürlüligini we arassalygyny saklamak ukyplylygydyr. Adam saglygy gös-göni daşky gurşawyň ýagdaýyna baglydyr. Ekosistema durnukly bolanda, ol adama ýaşaýyş üçin zerur bolan ähli binýatlaýyn seretleri üpjün edýär. Tebigat bilen adamyň arasyndaky özara baglanyşyk berk bolup, ekosistemanyň durnuklylygy adamyň fiziki we ruhy saglygynyň kepilidir. Arassa howa we suw: Tokaýlar we ösümlikler howany arassalaýar, kömürturşy gazyny sorup, kislorod bölüp çykarýar. Tebigy suw çeşmeleri we toprak bolsa suwy süzgeçden geçirip, ony içmek üçin ýaramly edýär. Azyk howpsuzlygy we topragyň öndürijiligi: Durnukly toprak ekosistemasy we bio-köpdürlilik (ösdürilip ýetişdirilýän ösümlikleri tozanlandyrýan mör-mejejekler) obahojalyk önümleriniň bol we hilli bolmagyny üpjün edýär. Keselleriň öňüni almak: Tebigy deňagramlylyk saklananda, infeksiýa göteriji mör-mejejekleriň ýa-da haýwanlaryň çäkden aşyry köpelmegi çäklendirilýär. Bio-köpdürliligiň peselmegi täze viruslaryň we keselleriň adama geçmek töwekgelçiligini artdyrýar. Psihologik we ruhy saglyk: Tebigy gurşaw, ýaşyl zolaklar we arassa tebigat adamyň stresi azaltmagyna, gan basyşyny kadalaşdyrmagyna we nerw ulgamyny dynç aldyrmagyna uly kömek edýär. Dermanlyk derman serişdeleri: Häzirki zaman lukmançylygynda ulanylýan dermanlaryň 50%-den gowragy tebigy ösümliklerden we bio-serişdelerden alynmak bilen şertlendirilendir. Bio-köpdürlilik näçe baý bolsa, täze dermanlary tapmak mümkinçiligi hem şonça ýokarydyr. Zoonoz infeksiýalaryň öňüni almak: Tebigy yaşam alanlaryň goralmagy haýwanlaryň we adamlaryň arasyndaky tebigy serhetleri saklaýar. Bu bolsa viruslaryň adamlara geçmeginiň (zoonoz keselleriň) öňüni alýar.Klimatyň kadalaşdyrylyşy: Tokaýlar we ummanlar planeta derejesinde temperaturany kadalaşdyrýar. Durnukly klimat adamlary aşa yssydan, guraklykdan we tebigy heläkçiliklerden goraýar. Adam saglygyny goraýyş diňe bir lukmançylyga daýanman, eýsem tebigy ekosistemany goraamak we onuň durnuklylygyny saklamak bilen berk baglanyşyklydyr. Durnukly tebigat — durnukly, sagdyn we bagtyýar jemgyýetiň düýp binýatydyr. Ekosistemany arassa saklamak geljekki nesilleriň saglygyny üpjün etmekde iň uly ädimdir.