Gämini dolandyrmakda emeli aňy ulanmak häzirki zaman deňizçilik ylmynda we tehnikasynda iň möhüm innowasion ugurlaryň biri bolup durýar. Bu tehnologiýa gämileriň nawigasiýa ulgamlaryny, ýarym awtonom we doly awtonom dolandyryşy, şeýle hem tehniki hyzmat ediş proseslerini düýpgöter täzeleýär. Emeli aň ulgamlarynyň esasy wezipesi — uly göwrümli maglumatlary (Big Data) real wagt rejiminde seljerip, gäminiň howpsuz we tygşytly hereketini üpjün etmekdir. Munuň üçin gämidäki radar, lidar, optiki kameralar we duýujy sensorlar arkaly alynýan maglumatlar emeli aň algoritmlary tarapyndan işlenilýär. Bu bolsa adamyň gözüniň görüp bilmeýän ýa-da ünsden düşürip biljek ownuk detallaryny, meselem, uzakdaky kiçi göwrümli obýektleri ýa-da buz böleklerini tiz anyklamaga mümkinçilik berýär. Şeýle-de, emeli aň gäminiň optimal ugruny (route optimization) kesgitlemekde örän netijelidir. Ol diňe bir gysga ýoly däl, eýsem deňiz akymlarynyň ugruny, tolkunlaryň beýikligini we ýeliň tizligini hasaba alyp, ýangyç sarpyny minimal derejä düşürýän iň amatly traýektoriýany hasaplaýar. Bu bolsa global derejede ekologiýa zyýanly zyňyndylaryň azalmagyna uly goşant goşýar. Gämi dolandyryşynda emeli aňyň ýene bir ähmiýetli tarapy "Predictive Maintenance" ýa-da öňünden çaklaýjy tehniki hyzmatdyr. Gäminiň esasy hereketlendirijisinden başlap, ýük otaglarynyň ýagdaýyna, ikilendirilen düýp (double bottom) bölümleriniň bitewüligine we nasos ulgamlaryna çenli ornaşdyrylan sensorlar yzygiderli maglumat iberýär. Emeli aň bu maglumatlaryň esasynda haýsydyr bir mehaniki bölegiň haçan sandan çykyp biljekdigini öňünden duýdurýar. Bu bolsa garaşylmadyk awariýalaryň öňüni almaga we gäminiň duralgada durma wagtyny gysgaltmaga ýardam edýär. Gämi dolandyryşynda Predictive Maintenance (öňünden çaklaýjy tehniki hyzmat) emeli aňyň iň netijeli ulanylýan ugurlarynyň biridir. Adaty tehniki hyzmat meýilnamalaýyn (mysal üçin, her 1000 sagatdan) ýa-da döwülenden soň amala aşyrylýan bolsa, emeli aňyň kömegi bilen bu amal enjamlaryň hakyky ýagdaýyna görä ýerine ýetirilýär.

Bu ulgamyň işleýiş ýörelgesi:

-         Sensorlar arkaly monitoring: Gäminiň esasy hereketlendirijisine, generatorlaryna we hatda ýük otaglaryndaky (cargo holds) ýörite enjamlara müňlerçe sensor oturdylýar. Bu sensorlar titremede, temperaturada we basyşda bolup geçýän iň ujyply üýtgeşmeleri hem hasaba alýar.

-         Anomaliýalary anyklamak: Emeli aň algoritmleri gäminiň normal işleýiş görkezijilerini "öwrenýär". Haçan-da haýsydyr bir detalda kadadan çykma (anomaliýa) ýüze çykanda, ulgam ony derrew anyklaýar. Meselem, ikilendirilen düýp (double bottom) bölümlerindäki nasoslaryň sesi üýtgese, ulgam munuň näsazlygyň başlangyjydygyny duýdurýar.

-         Galat wagtyny çaklamak: Ulgam diňe bir näsazlygy aýtman, eýsem şol detalyň ýene näçe sagat ýa-da günläp kemsiz işläp biljekdigini çaklaýar. Bu bolsa gämi dolandyryjylaryna zerur ätiýaçlyk şaýlaryny gämi duralga gelmezden öň sargyt etmäge mümkinçilik berýär.

Esasy artykmaçlyklary:

-         Ykdysady tygşytlylyk: Garaşylmadyk döwülmeleriň öňi alynýar, bu bolsa gäminiň duralgada boş durma wagtyny (down-time) minimallaşdyrýar.

-         Howpsuzlyk: Açyk deňizde motorlaryň ýa-da nawigasiýa ulgamlarynyň hatardan çykmak töwekgelçiligi peselýär.

-         Resurslaryň ömri: Enjamlaryň hyzmat möhleti uzalýar, sebäbi ownuk näsazlyklar ulalman wagtynda düzedilýär.

Bu tehnologiýa sanly egizeler (digital twins) bilen utgaşykly işlände has-da täsirli bolýar. Gäminiň wirtual göçürmesinde ähli ähtimal ssenariýalar seljerilip, dolandyryş kararlary iň ýokary takyklyk bilen kabul edilýär. Deňizçilik howpsuzlygy babatda aýdanymyzda, "Collision Avoidance" ýa-da çaknyşmalardan gaça durmak ulgamlary häzirki zaman gämi dolandyryşynyň iň möhüm sütünleriniň biri bolup, olar Halkara deňizde çaknyşmalaryň öňüni almak baradaky düzgünleri (COLREGs) berk berjaý etmek arkaly awtonom kararlar kabul edýärler. Emeli aň bilen enjamlaşdyrylan bu ulgamlar radar, AIS (Awtomatik identifikasiýa ulgamy) we elektro-optiki kameralardan gelýän maglumatlary real wagt rejiminde seljerip, töwerekdäki beýleki gämileriň tizligini, ugruny we iň golaýlaşma nokadyny (CPA) hasaplaýarlar. Bu tehnologiýa gämi dolandyryjysyna diňe bir duýduryş bermek bilen çäklenmän, eýsem gäminiň manýowr ukybyny we deňiz şertlerini hasaba alyp, çaknyşma töwekgelçiligi ýüze çykanda iň amatly gaça duruş ugruny awtomatik usulda kesgitleýär. Şeýlelikde, esasan ýadawlyk, ünsüň sowulmagy ýa-da subýektiw baha bermek ýaly adam faktory sebäpli bolup biljek ýalňyşlyklar minimal derejä düşürilýär. Ulgamyň kabul edýän kararlary "ýol bermek" (give-way) we "ugruny saklamak" (stand-on) ýaly halkara hukuk kadalaryna doly laýyk gelýändigi sebäpli, hatda gür gatnawly ýerlerde we dumanly howa şertlerinde hem nawigasiýa howpsuzlygy iň ýokary derejede saklanylýar. Bu innowasion çemeleşme gäminiň diňe bir özüni däl, eýsem ýük otaglaryndaky gymmat bahaly ýükleri we ekologiýa taýdan duýgur bolan deňiz gurşawyny hem uly betbagtçylyklardan goraýar. Geljekde bu ulgamlaryň has-da kämilleşmegi bilen, deňiz transportynda "nol awariýa" strategiýasyna ýetmek we gämileriň biri-biri bilen sanly maglumat alyşmagy arkaly doly bitewi we howpsuz ekoulgamy döretmek maksat edinilýär. Gämi duralgalaryna ýakynlaşmak we labyr goýmak (anchoring) amallary gämi dolandyryşynyň iň çylşyrymly we jogapkärli tapgyrlarydyr, sebäbi bu ýerde gämi dar akwatoriýalarda, pes tizliklerde we beýleki gämileriň dykyzlygynda hereket etmeli bolýar. Emeli aň bu etapda "Smart Berthing" (akylly duralga gelmek) we "Auto-Anchoring" (awtomatik labyr goýmak) ulgamlary arkaly nawigasiýa howpsuzlygyny iň ýokary derejä çykarýar.  Emeli aň gäminiň duralga ýakynlaşýan wagtynda lazerli aralyk ölçeýjiler (LiDAR) we ultrases sensorlary arkaly gämi bilen kenaryň arasyny millimetr takyklygynda hasaplaýar. Ol diňe bir aralygy däl, eýsem ýeliň öwüşginini, suwuň aşaky akymynyň gämi korpusyna ýetirýän täsirini we inersiýany hem seljerip, gäminiň gapdal taraplaýyn süýşmesini (drift) awtomatik düzedýär. Bu bolsa gäminiň duralga urulmagynyň we port desgalaryna zeper ýetirilmeginiň öňüni alýar. Labyr goýlanda bolsa, emeli aň deňziň düýbüniň topografiýasyny we gäminiň agramyny hasaba alyp, labyryň haýsy nokatda we nähili uzynlykda goýberilmelidigini takyk kesgitleýär. Labyrda duran wagtynda "Anchor Watch" ulgamy emeli aňyň kömegi bilen gäminiň ugruny we ýerleşişini yzygiderli barlaýar; eger labyr süýşüp başlasa ýa-da gämi bellenen howpsuz zolagyndan çyksa, ulgam gyssagly duýduryş berýär we zerur bolsa dwigatelleri awtomatik işledip, gäminiň durnuklylygyny saklaýar. Bu ulgamlaryň ornaşdyrylmagy, esasan hem gijelerine ýa-da dumanly howada görnüşiň peselýän şertlerinde ekipažyň işini ýeňilleşdirýär we gämi eýeleri üçin port amallarynyň wagtyny hem-de ykdysady tygşytlylygyny optimizirleýär. Geljekde emeli aň bilen dolandyrylýan doly awtonom gämiler deňiz transportynyň standartyna öwrüler we bu ugurdaky hünärmenleriň işine täzeçe sanly garaýyşlary talap eder.

A.N.Atagurbanowa

Türkmenbaşy şäherindäki Deňizçilik orta hünär okuw mekdebiniň mugallymy